Zmiany w prawie autorskim – nowe uprawnienia twórców
We wrześniu 2024 roku weszły w życie istotne zmiany w polskiej ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, stanowiące wynik implementacji dwóch unijnych dyrektyw dostosowujących system prawa autorskiego do aktualnych realiów gospodarki cyfrowej oraz wzmacniających pozycję twórców – tj. dyrektyw CDSM oraz SATCAB II.
Choć od wejścia w życie zmian minęło już nieco czasu, to wciąż nie milkną echa wprowadzenia nowych przepisów prawnoautorskich. Ta największa od przeszło dwóch dekad nowelizacja prawa autorskiego w znaczący sposób wzmocniła pozycję twórców, poprawiając przejrzystość dokonywanych z nimi rozliczeń oraz zapewniając im godziwe wynagrodzenie z tytułu korzystania przez inne podmioty z ich praw autorskich.
Wprowadzone przepisy dają twórcom prawne narzędzia umożliwiające skorygowanie niekorzystnych ustaleń, wynikających z zawartych wcześniej kontraktów prawnoautorskich – wzmacniając ich słabszą pozycję rynkową i negocjacyjną w zakresie możliwości wpływania na treść ustaleń kontraktowych, na co niejednokrotnie zwracają uwagę sami twórcy.
Co warto wiedzieć o nowych przepisach?
- Godziwe i proporcjonalne wynagrodzenie
Nowe przepisy to przede wszystkim istotne zmiany w zakresie postanowień umów zawieranych z twórcami w zakresie zasad ustalenia wynagrodzenia twórcy. Wynagrodzenie to powinno być odpowiednie do wartości utworu i zakresu jego wykorzystania. Samo ustalenie kwoty wynagrodzenia umownego (np. w formie ryczałtu, czy procentu od zysków) może już nie wystarczyć – ważne jest, aby kwota wynagrodzenia była ponadto godziwa i proporcjonalna do faktycznych korzyści, jakie osiąga użytkownik utworu (np. wydawnictwo, platforma VOD, producent filmowy).
Wydaje się, że efektem nowych regulacji będzie uznanie modeli wynagrodzenia powiązanych z przychodami z eksploatacji (np. tantiemy, prowizje) jako podstawowych, a w każdym razie preferowanych przez prawodawcę zasad rozliczeń z twórcami. Tego rodzaju model rozliczeń wydaje się najlepiej realizować powyższe zasady, dając twórcy silniejsze podstawy do dochodzenia swoich ustawowych praw. Nie oznacza to jednak, że taki model rozliczeń jest obowiązkowy i jedyny. Nowe przepisy nie narzucają w żaden sposób tego, w jaki sposób umowa dotycząca wynagrodzenia ma zostać ukształtowana w zakresie modelu rozliczeń. Co, oczywiście, należy ocenić jako rozwiązanie racjonalne i dobre dla obrotu prawnego, choćby z uwagi na obiektywne trudności w określeniu w poszczególnych przypadkach umów zawieranych z twórcami „przychodów z eksploatacji” ich utworów.
- Klauzula bestsellerowa de novo – szersza furtka do renegocjacji wynagrodzenia
Ze wskazaną powyżej kwestią zasad ustalenia wynagrodzenia związane jest nowe brzmienie tzw. klauzuli bestsellerowej – czyli narzędzia dochodzenia przez twórcę dodatkowego wynagrodzenia w przypadku, w którym utwór przyniósł kontrahentowi twórcy nadspodziewane zyski, nieproporcjonalne w stosunku do pierwotnie ustalonej kwoty wynagrodzenia twórcy.
Nowelizacja prawa autorskiego, potwierdzając istniejącą już wcześniej możliwość dostosowania (podwyższenia) wynagrodzenia, przyznaje twórcy prawo domagania się zwiększenia wynagrodzenia, jeżeli umówiona kwota jest niewspółmiernie niska w stosunku do zysków, jakie przyniósł utwór jego kontrahentowi. Jeżeli więc utwór odnosi nadspodziewany sukces, a umowa przewidywała dla twórcy niskie wynagrodzenie – zyskuje on narzędzie dochodzenia dodatkowej zapłaty „za sukces” utworu.
Rozwiązanie to, dotychczas rzadko stosowane (choć znane są głośne przypadki podwyższania wynagrodzenia twórcy po komercyjnym sukcesie jego utworu) – obecnie, jak się wydaje, może być stosowane znacznie częściej. Poprzednio przepis mógł znaleźć zastosowanie wyłącznie w przypadku rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy. Obecnie obowiązujące brzmienie może więc wskazywać na zamiar zmniejszenia wymagań, jakie trzeba spełnić, by skorzystać z tzw. klauzuli bestsellerowej, a tym samym chęć poszerzenia zakresu zastosowania tej instytucji. Ostatecznie zdecyduje o tym jednak orzecznicza praktyka sądów.
Dla twórców to szansa na sprawiedliwe rozliczenie sukcesu dzieła oraz „renegocjację” wynagrodzenia ustalonego w umowie. Dla użytkowników – konieczność przemyślenia modelu kreowania rozliczeń z twórcami.
- Zachować przejrzystość
Nowe przepisy to nie tylko uprawnienia twórców, lecz także dodatkowe obowiązki korzystających z utworów.
Firmy i instytucje korzystające z utworów muszą teraz regularnie przekazywać twórcom informacje o przychodach i należnych wynagrodzeniach, co najmniej raz do roku. Informacje te mają obejmować każdą formę eksploatacji dzieła (np. publikację, transmisję, licencjonowanie). Jest to kolejne ustawowe narzędzie wspierające twórcę i umożliwiające mu realną ocenę wartości praw oraz weryfikację kwoty należnego wynagrodzenia poprzez bieżący monitoring zysków osiąganych przez korzystającego z utworu.
Obowiązek zachowania przejrzystości dotyczy wszystkich rodzajów umów autorskich (licencja, umowa przenosząca prawa). Jest także niezależny od określonego w umowie sposobu zapłaty wynagrodzenia – dotyczy zarówno modelu ryczałtowego, jak i prowizyjnego.
Dla korzystających z utworów jest to więc nowy wymóg organizacyjny i administracyjny, który warto przewidzieć już na etapie zawierania umowy – czyniąc to chociażby poprzez wprowadzenie odpowiednich mechanizmów informacyjnych oraz ewentualne powiązanie ich od razu z zasadami aktualizacji wynagrodzenia twórcy w przypadku, w którym utwór odnosi sukces. Z uwagi na (najprawdopodobniej) bezwzględnie obowiązujący charakter opisanej regulacji, postanowienia kontraktowe ograniczające lub wyłączające powyższe uprawnienia mogą prowadzić do nieważności takich umów.
- Prawo do odwołania (rozwiązania umowy)
Nowe przepisy starają się również korygować sytuację przyznania nadmiernej ochrony wyłączności korzystającego z utworu przeznaczonego do rozpowszechnienia w przypadku, w którym zawiera on z twórcą umowę, nabywając w ten sposób odpowiednie prawa lub uzyskując uprawnienia o charakterze wyłącznym umożliwiające rozpowszechnienie utworu, a – następnie nie korzystając z nich – de facto całkowicie blokuje ten rodzaj eksploatacji utworu.
Zgodnie z nowymi regulacjami, jeśli kontrahent twórcy nie rozpowszechni utworu w ustalonym terminie, twórca może odstąpić od umowy lub wypowiedzieć licencję wyłączną z tego powodu. Obecnie istotne znaczenie mieć będą postanowienia umów wskazujące termin, w jakim korzystający z utworu powinien rozpocząć jego eksploatację – przekroczenie tego terminu spowodować może, że utraci on prawo wyłączności tej eksploatacji, a twórca będzie miał prawo doprowadzenia do rozwiązania umowy i zawarcia kolejnej umowy dotyczącej tego samego utworu, jednak już z innym podmiotem.
W przypadku licencji wyłącznej brak rozpowszechnienia utworu w uzgodnionym terminie pozbawi licencje jej wyłącznego charakteru. W takim przypadku twórca będzie mógł więc udzielić licencji innym podmiotom, nawet jeśli wcześniejsza umowa nadal obowiązuje (przekształci się ona wówczas w licencję niewyłączną).
Celem tej regulacji jest więc wyposażenie twórców w odpowiednie „narzędzia” prawne, które mają na celu zapobieżenie lub złagodzenie negatywnych skutków sytuacji, w których prawa do utworu są „zamrażane” i nie wykorzystywane, blokując tym samym możliwość dalszej eksploatacji. Fakt i termin rozpowszechnienia ma oczywiście kluczowe znaczenie zwłaszcza w przypadkach, w których wynagrodzenie twórcy w całości lub części uzależnione jest od przychodów bezpośrednio lub pośrednio powiązanych z rozpowszechnianiem utworu.
Kogo obowiązują nowe przepisy?
Regulacje mają zastosowanie do umów zawieranych przez tzw. rzeczywistych twórców – osoby fizyczne. Nie dotyczą natomiast umów z twórcami programów komputerowych. Z treści dyrektywy CDSM wynika ponadto, że nie powinny one znajdować zastosowania do umów autorskich zawieranych przez twórców z użytkownikami końcowymi utworów.
Podsumowanie
Nowe przepisy dotyczące umów autorskich – w tym zasady określania godziwego wynagrodzenia, mechanizm dostosowania wynagrodzenia (klauzula bestsellerowa), obowiązek informacyjny oraz prawo do rozwiązania umowy – mogą znacząco wpłynąć na praktykę rynkową, wzmacniając dotychczas słabszą pozycję twórcy jako strony umowy.
Wejście w życie tych regulacji będzie odczuwalne zarówno przez samych twórców, którzy zyskują nowe narzędzia ochrony, jak i dla przez użytkowników utworów, którzy muszą się liczyć z dodatkowymi obowiązkami i potencjalnymi roszczeniami.
W praktyce to nowe standardy zawierania umów z twórcami, które wymagają przemyślanego podejścia, aktualizacji wzorów umów i monitorowania odwołującego się do tych przepisów orzecznictwa. Jednocześnie na obecnym etapie wciąż budzą wiele istotnych wątpliwości co do zakresu i przesłanek ich stosowania, dopuszczalnych granic ich modyfikacji kontraktowej, czy choćby czasowych ram ich stosowania. Ostatecznie to praktyka obrotu, a przede wszystkim, choć pewnie nieco później, orzecznictwo sądów ujawnią realne znaczenie dokonanych zmian oraz czy twórcy będą skłonni skorzystać efektywnie z przysługujących im uprawnień.
Michał Barta, radca prawny, partner zarządzający w kancelarii Barta & Partners.
Mateusz Kozieł, radca prawny, partner w kancelarii Barta & Partners.
