W jednym z poprzednich artykułów przybliżyliśmy, czym jest text and data mining (TDM) i jak odnosi się do trenowania modeli SI . W styczniu 2025 r. został opublikowany raport Copyright and Generative AI przez European Copyright Society (ECS). Dotyczy on kwestii związanych z rozwojem modeli generatywnej sztucznej inteligencji (GenAI) oraz obowiązujących unijnych przepisów w sprawie prawa autorskiego. Przyjrzyjmy się zatem najważniejszym zagadnieniom, które zostały poruszone w raporcie.

1. Zastosowanie wyjątków TDM z art. 3 oraz 4 dyrektywy w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym (dyrektywa 2019/790) do procesu trenowania modeli GenAI

Gwałtowny rozwój GenAI wciąż budzi wiele wątpliwości związanych z prawem autorskim, w szczególności w zakresie wykorzystania materiałów objętych ochroną prawnoautorską do trenowania tych modeli. Autorzy raportu dokonali analizy obowiązujących w Unii Europejskiej przepisów, w szczególności dyrektywy 2019/790 oraz AI Act i zestawili je z wyzwaniami związanymi z GenAI.

Największym problemem jest brak jasności, czy wskazane wyjątki TDM obejmują wszystkie etapy trenowania modeli GenAI, czy tylko niektóre. Należy zauważyć, że przepisy zawarte AI Act opierają się na założeniu, że wyjątki TDM mają zastosowanie do rozwoju modeli GenAI. Jednak ECS stoi na stanowisko, że wyjątki te można interpretować jako obejmujące niektóre etapy trenowania modeli GenAI, ale z pewnością nie wszystkie. Wyjątki TDM nie obejmują przede wszystkim późniejszych etapów trenowania modeli GenAI, polegających na podawaniu do wiadomości publicznej lub udostępnianiu wygenerowanych wyników. W rzeczywistości, zakres wyjątków TDM obejmuje jedynie czynności zwielokrotniania oraz wydobywania np. informacji.

2. Treść obowiązku dostawców modeli SI wynikającego z art. 53 ust. 1 lit. c AI Act

Jak wynika z AI Act, dostawcy modeli AI wprowadzają politykę służącą zapewnieniu zgodności z prawem Unii Europejskiej dotyczącym prawa autorskiego i praw pokrewnych, w szczególności z myślą o identyfikacji i zastosowaniu się, w tym poprzez najnowocześniejsze technologie, do zastrzeżeń praw wyrażonych zgodnie z art. 4 ust. 3 dyrektywy 2019/790. Chodzi tutaj o proceduję opt-out, czyli możliwość zastrzeżenia praw do utworu, które wyłącza możliwość jego wykorzystania w analizie TDM bez zgody uprawnionego podmiotu. Autorzy raportu wskazują, że przepis ten pozostawia pewne wątpliwości, podkreślając przede wszystkim, że należy doprecyzować moment, w którym można skorzystać z procedury opt-out.

3. Zakres i warunki obowiązku przejrzystości wynikającego z art. 53 ust. 1 lit. d AI Act

Zgodnie z AI Act, dostawcy modeli AI sporządzają i podają do wiadomości publicznej wystarczająco szczegółowe streszczenie na temat treści wykorzystanych do trenowania danego modelu AI, zgodnie ze wzorem dostarczonym przez Urząd ds. AI. W raporcie wskazano, że należy doprecyzować, jakie dokładnie informacje powinny być ujawniane w streszczeniach oraz jak obowiązek przejrzystości wpływa na ocenę legalności dostępu do treści wykorzystanych w procesie trenowania modeli GenAI.

4. Relacja między AI Act a dyrektywą 2019/790

Kolejnym zagadnieniem, które zostało poruszone przez ECS to relacja między tymi dwoma aktami prawnymi. Istnieją wątpliwości dotyczące tego, jak AI Act oraz dyrektywa 2019/790 powinny współdziałać. Jak podkreśla ECS, dyrektywa 2019/790 jest instrumentem prawa prywatnego. Z kolei AI Act jest prawem publicznym, które reguluje bezpieczeństwo produktów SI jako warunek importu i stosowania w Unii Europejskiej. Pozostaje wątpliwość, w jakim zakresie te przepisy mają zastosowanie do podmiotów spoza Unii Europejskiej.

5. Godziwe wynagrodzenie dla autorów i wykonawców

Obecnie rozwija się rynek licencjonowania utworów objętych ochroną prawnoautorską, w szczególności w celu zapewnienia wysokiej jakości zbiorów danych do trenowania modeli GenAI. Autorzy raportu postulują wprowadzenie mechanizmów godziwego wynagrodzenia dla autorów i wykonawców za wszystkie czynności dotyczące wykorzystania ich utworów, które ma miejsce w czasie trenowania modeli GenAI. Należy zauważyć, że nawet jeśli uprawnione podmioty skorzystały z procedury opt-out to i tak ich utwory mogą znaleźć się w zbiorach danych treningowych na zasadach licencyjnych.

Podsumowanie

European Copyright Society zaleca, aby Unia Europejska zajęła się doprecyzowaniem przepisów z dyrektywy 2019/790 oraz AI Act. Przepisy w obecnym brzmieniu zawierają wiele niejasności. Dookreślenie przepisów wyjaśni istniejące wątpliwości oraz pozwoli na ochronę praw uprawnionych, których utwory są wykorzystywane jako dane treningowe, a także ustanowi uczciwe reguły trenowania modeli GenAI.

Pełna treść raportu dostępna jest tutaj.

Zachęcamy również do lektury artykułu: Nowe przepisy wprowadzające zmiany w polskim prawie autorskim oraz Sztuczna inteligencja przed sądem – pierwszy spór przed TSUE.

Agnieszka Kaczmarczyk, praktykantka w kancelarii Barta & Partners.