We wrześniu 2024 r. przyjęta została nowelizacja ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, której jednym z celów było wprowadzenie długo wyczekiwanego prawa pokrewnego, umożliwiającego dochodzenie wynagrodzenia za wykorzystywanie publikacji prasowych przez platformy internetowe. Co dokładnie oznacza to dla wydawców, twórców i użytkowników treści? Jakie są granice nowego prawa i kto może z niego skorzystać? W artykule omawiamy zakres nowelizacji, jej cele, a także potencjalne skutki dla rynku mediów i obrotu treściami online.

W ciągu ostatnich dwóch dekad ekosystem informacyjny znacznie się zmienił. Dystrybucja wiadomości przeniosła się z papierowego formatu na platformy cyfrowe. Wydawcy prasy w formie tradycyjnej zaczęli być pozbawieni części dochodów z reklam z powodu działania platform internetowych, na których dostawcy usług udostępniają fragmenty ich publikacji prasowych. Doprowadziło to do rosnącego konfliktu między mediami informacyjnymi a platformami cyfrowymi. W związku z tym w 2019 r. została przyjęta unijna dyrektywa w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym (dyrektywa 2019/790). W art. 15 dyrektywy nałożono na państwa członkowie UE obowiązek wprowadzenia prawa pokrewnego dla wydawców prasowych, mającego zastosowanie do korzystania z ich publikacji w Internecie. W Polsce zostało ono wprowadzone w drodze nowelizacji ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z września 2024 r.

Publikacja prasowa

Przedmiotem nowego prawa pokrewnego jest publikacja prasowa. Oznacza ona zbiór utworów lub przedmiotów praw pokrewnych złożony głównie z utworów słownych o charakterze dziennikarskim, stanowiący odrębną całość w ramach periodycznej lub regularnie aktualizowanej pod jednym tytułem publikacji. Przykładem publikacji prasowej jest dziennik, czasopismo, serwis agencji prasowej lub internetowy serwis informacyjny. Taki zbiór utworów ma być przy tym rozpowszechniany w celach informacyjnych w dowolnej formie i w dowolny sposób w ramach działalności gospodarczej lub statutowej i na odpowiedzialność podmiotu, który sprawuje nad nim faktyczną i prawną kontrolę. Jak określa ustawa, publikacjami prasowymi nie są periodyki rozpowszechniane do celów naukowych lub akademickich.

Wyłączne prawo wydawcy

Na mocy nowelizacji prawa autorskiego, wydawcy publikacji prasowej uzyskali wyłączne prawo do rozporządzania publikacją prasową i korzystania z niej w zakresie:

zwielokrotniania publikacji prasowej w celu korzystania z niej na polu eksploatacji, o którym mowa w pkt 2;
publicznego udostępniania publikacji prasowej przez usługodawcę w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niej dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Prawa tego nie stosuje się do:

własnego użytku osobistego, niezwiązanego z celem zarobkowym;
publicznego udostępniania hiperłącza do publikacji prasowej;
pojedynczych słów lub bardzo krótkich fragmentów publikacji prasowej;
utworów lub przedmiotów praw pokrewnych zamieszczonych w publikacji prasowej, których ochrona wygasła lub które nigdy nie były przedmiotem ochrony.

Co dokładnie oznaczają pojęcia „pojedyncze słowa” i „bardzo krótkie fragmenty publikacji prasowych”? Tego dyrektywa nie tłumaczy. W motywie 58 zaznaczono jedynie, że wyłączenie to powinno być interpretowane w sposób, który nie osłabia skuteczności przepisów dyrektywy.

Beneficjentami nowego prawa są także twórcy utworów zamieszczonych w publikacjach prasowych. Mają oni prawo do 50% wynagrodzenia należnego wydawcy. Wydawca zobowiązany jest do wypłaty należności twórcy w ciągu 30 dni od dnia otrzymania wynagrodzenia.

Cel wprowadzenia nowego prawa pokrewnego dla wydawców prasy

Nowe prawo pokrewne ma za zadanie chronić dotychczasowy rynek prasy, w szczególności po to, by zapewnić dostęp do rzetelnej informacji. Celem wprowadzenia tego nowego prawa wyłącznego była poprawa sytuacji wydawców prasowych w dobie masowego korzystania z ich publikacji przez różnego rodzaju serwisy internetowe, bez uiszczania należnych wynagrodzeń.

Jak wynika z dyrektywy: „wolna i pluralistyczna prasa jest niezbędna do zapewnienia wysokiej jakości dziennikarstwa i dostępu obywateli do informacji. Wnosi ona zasadniczy wkład w debatę publiczną i prawidłowe funkcjonowanie demokratycznego społeczeństwa. (…) Należy uznać organizacyjny i finansowy wkład, jaki wydawcy wnoszą w produkcję publikacji prasowych i stworzyć dla nich zachęty, aby zapewnić stabilność branży wydawniczej, a tym samym zwiększyć dostępność rzetelnych informacji”.

Wprowadzony przepis ma także ułatwić wydawcom prasy udzielanie licencji na ich treści oraz osiągnięcie zwrotu z ich inwestycji.

Podsumowanie

Nowe prawo pokrewne dla wydawców prasy to jedno z istotniejszych zmian wprowadzonych nowelizacją prawa autorskiego. Przed wprowadzeniem nowej regulacji, wydawcy prasy mogli nabyć prawa wyłączne do eksploatacji publikacji prasowej online jedynie pochodnie, tj. poprzez nabycie praw autorskich od twórców publikacji prasowych. Wskazuje się, że dzięki nowej regulacji zyski dla sektora wydawniczego mogą się zdecydowanie zwiększyć. Wzmocni się również ich pozycja negocjacyjna względem serwisów internetowych wykorzystujących dostarczane przez prasę treści.

Zachęcamy również do lektury artykułu: Zmiany w prawie autorskim – nowe uprawnienia twórców.

Agnieszka Kaczmarczyk, praktykantka w kancelarii Barta & Partners.