Naruszenie praw autorskich i co dalej?

Prawa autorskie

Prawa autorskie, które uregulowane są w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, przysługują twórcy od chwili ustalenia utworu i stanowią ogół praw do danego dzieła. Nie wymagają one jakiejkolwiek rejestracji czy formalnego zgłoszenia. Takie rozwiązanie, choć zapewnia ochronę od momentu powstania dzieła, jednocześnie zwiększa ryzyko nadużyć. Brak obowiązku ewidencjonowania sprawia, że osoby trzecie – często działając nieświadomie – mogą przypisywać sobie autorstwo cudzego dzieła lub wykorzystywać je bezprawnie. 

Autorskie prawa majątkowe a osobiste

Wyróżnia się dwie kategorie uprawnień autora: osobiste i majątkowe. 

1.  Autorskie prawa osobiste chronią nierozerwalną więź twórcy z jego dziełem. Są one niezbywalne, co oznacza, że twórca nie może się ich zrzec, ani ich przenieść na inną osobę. Zabezpieczają one przede wszystkim prawo do:

• autorstwa utworu;
• oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
• nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
• decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
• nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

2. Autorskie prawa majątkowe to uprawnienia o charakterze majątkowym. Prawa te są zbywalne, terminowe oraz podlegają dziedziczeniu. Na ich treść składa się wyłączne prawo do: 

• korzystania z utworu;
• rozporządzania utworem na wszystkich polach eksploatacji;
• do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Zanim sprawa trafi do sądu

Złożenie pozwu o ochronę praw autorskich warto traktować jako ostateczność – stosowaną wtedy, gdy inne sposoby rozwiązania sporu okażą się nieskuteczne. Dochodzenie swoich praw warto rozpocząć od działań polubownych. W wielu sytuacjach wystarczającym środkiem ochrony może okazać się skierowanie odpowiedniego wezwania do osoby, której działania naruszają bądź zagrażają naszym prawom.

Czego można dochodzić w pozwie?

Gdy metody pozasądowe okażą się nieskuteczne, należy rozważyć wytoczenie powództwa. Prawo autorskie daje twórcy szeroki wachlarz roszczeń, które można dochodzić w takim postępowaniu. Zakres dostępnych narzędzi obrony zależy od tego, czy naruszenie dotyczyło praw autorskich osobistych, czy majątkowych.

W przypadku naruszenia autorskich praw osobistych, twórca może domagać się od naruszyciela w szczególności:

• zaniechania działań zagrażających naruszeniem lub naruszających prawa osobiste;
• usunięcia skutków naruszenia m.in. poprzez złożenie publicznego oświadczenia o odpowiedniej treści i formie;

a w przypadku działań zawinionych naruszyciela:

• zadośćuczynienia pieniężnego;
• zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

W przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych, twórca może domagać się od naruszyciela w szczególności:

• zaniechania naruszenia;
• usunięcia skutków naruszenia;
• naprawienia wyrządzonej szkody majątkowej, w tym na zasadach ogólnych lub poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia, które byłoby należne w zamian za udzielenie zgody na korzystanie z utworu;
• wydania uzyskanych korzyści;
• ogłoszenia w prasie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie.

Warto podkreślić, że przy naruszeniu majątkowych praw autorskich wina naruszyciela jedynie w wyjątkowych sytuacjach stanowi przesłankę do dochodzenia roszczeń. Co do zasady, wystarczające jest samo bezprawne wykorzystanie utworu, niezależnie od intencji czy świadomości sprawcy.

Warto wiedzieć

O czym jeszcze warto pamiętać w kontekście naruszeń praw autorskich?

• Nie każde wykorzystanie cudzego utworu stanowi naruszenie prawa autorskiego. Przepisy przewidują tzw. dozwolony użytek, który umożliwia – w określonych przypadkach i przez wskazane podmioty – korzystanie z chronionych utworów bez konieczności uzyskania zgody twórcy. Należy jednak pamiętać, że wszelkie komercyjne wykorzystanie utworu co do zasady wymaga zezwolenia autora lub innego uprawnionego podmiotu.
• Ustawodawca przewidział również sankcje karne za naruszenie praw autorskich, które – w zależności od charakteru czynu – mogą obejmować grzywnę, ograniczenie wolności lub jej pozbawienie. 
• Obecne przepisy przewidują odrębne procedury oraz wydziały, które zapewniają większy profesjonalizm oraz usprawniają proces dochodzenia roszczeń przed sądem. Regulacje te zaopatrzają też twórców w dodatkowe narzędzia ochrony swoich praw takie jak wnioski o wyjawienie lub wydanie środka dowodowego czy o wezwanie naruszyciela do udzielenia informacji.
• Sprawy procesowe dotyczące praw autorskich musza być prowadzone przy udziale adwokata, radcy prawnego, jeżeli wartość przedmiotu sporu przekracza 20.000,00 zł.

Co zrobić, gdy otrzymasz wezwanie lub pozew?

Jeśli znajdziesz się po drugiej stronie sporu i otrzymasz wezwanie lub pozew związany z rzekomym naruszeniem praw autorskich – nie oznacza to jeszcze przegranej. Kluczowe na tym etapie jest wnikliwe przeanalizowanie sprawy. Należy przede wszystkim ustalić, czy osoba dochodząca roszczeń rzeczywiście posiada prawa autorskie do wskazanego utworu oraz czy przedstawiła wiarygodne i wystarczające dowody świadczące o naruszeniu.

Podsumowanie 

Choć dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia praw autorskich może wydawać się złożonym procesem, to jednak polskie prawo przewiduje szereg mechanizmów wspierających twórców w skutecznej ochronie ich interesów. Warto jednak w tego rodzaju sprawach skorzystać z pomocy doświadczonego pełnomocnika, który nie tylko zadba o prawidłowe sformułowanie roszczeń, ale również wesprze w procesie egzekwowania przysługujących twórcy praw. 

Magdalena Dąbrowska, radca prawny w kancelarii Barta & Partners.